Choć mogłoby się wydawać, że ustalenie, jakie jest najstarsze miasto w Polsce, to kwestia jednego zdania w podręczniku historii, rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona. Wszystko zależy od tego, co uznamy za kryterium „najstarszości”: najdawniejsze osadnictwo, pierwszą wzmiankę pisaną czy moment nadania praw miejskich. W gronie najstarszych miast znajdują się m.in. Biskupin, Kalisz i Złotoryja – każde z nich reprezentuje inny etap formowania się polskich miast.

Biskupin – osada kultury łużyckiej i archeologiczny fenomen

W przypadku, gdy o miano najstarszego miasta zabiega osada o najwcześniejszym zorganizowanym charakterze, bezkonkurencyjny jest Biskupin. To właśnie tam, na wysepce otoczonej jeziorem, miejscowy nauczyciel Walenty Szwajcer w 1933 roku natrafił na ślady osady kultury łużyckiej z VIII wieku p.n.e.

Czym wyróżniał się Biskupin?

• posiadał zwartą, planową zabudowę z drewnianymi ulicami i sporymi domami,
• otoczony był wałem obronnym,
• stanowił ośrodek życia społecznego, gospodarczego i obronnego.

Choć wybudowaniu Biskupina mieszkańcy postanowili prawdopodobnie stworzyć warunki zbliżone do miejskich, nie był on miastem w sensie prawnym. Z prawnego punktu widzenia nie spełniał formalnych kryteriów lokacji – ale dla historii państwowości i archeologii pozostaje bezcenny.

Kalisz – wzmianka, która zmienia historię

Na kartach dzieła greckiego astronoma Klaudiusza Ptolemeusza, napisanego około II wieku n.e., pojawia się nazwa „Calisia”. Wielu badaczy utożsamia ją z dzisiejszym Kaliszem, co czyni to miasto najstarszym znanym z nazwy w źródłach pisanych.

Dlaczego Kalisz bywa uznawany za najstarsze miasto w Polsce?

• pojawia się w starożytnych dokumentach, na długo przed powstaniem państwa polskiego,
• od IX wieku funkcjonował jako gród piastowski, a miejscowe osady mogły stanowić jego zaplecze,
• był położony na ważnym szlaku handlowym – bursztynowym.

Kalisz rzeczywiście mógł powstać jako osada już w czasach prehistorycznych. Omówić wczesnych grodów piastowskich nie sposób bez wspomnienia o tym miejscu, które do dziś stanowi kategorię miast de facto z wyjątkową metryką.

Złotoryja jako pierwsza uzyskała prawa miejskie

Jeśli za najważniejsze kryterium uznać prawa miejskie, najstarszym miastem w Polsce jest Złotoryja, lokowana przed 1211 rokiem. Oznacza to, że jako pierwsza na ziemiach polskich została formalnie lokowana na tzw. prawie magdeburskim.

To właśnie w Złotoryi:

• działał urząd miasta oparty na zachodnioeuropejskich wzorcach samorządu,
• osiedlali się niemieccy górnicy i rzemieślnicy,
• zaczął się proces urbanizacji znacznej części Śląska.

Złotoryja stała się wzorem dla kolejnych miast lokowanych w XIII wieku, takich jak Lwówek, Opole, Racibórz czy Cieszyn. Dla badaczy rozwoju polskich miast jej rola jest fundamentalna.

A co z Gnieznem i Krakowem?

W potocznym przekonaniu wielu osób to właśnie Gniezno lub Kraków powinny być uznane za najstarsze miasta w Polsce. Oba ośrodki odegrały ogromną rolę w powstaniu pierwszych państwowych grodów i stanowiły kolebkę rodową Piastów.

Jednak:

• Samo Gniezno zostało wzniesione ok. 940 roku, lecz prawa miejskie otrzymało dopiero w 1239 r.
• Kraków, choć wymieniany przez podróżników już w X wieku, lokację miasta uzyskał dopiero w 1257 r.

W świetle prawa, oba te miasta zostały później lokowane niż Złotoryja. Nie umniejsza to jednak ich znaczenia dla różnych etapach naszej państwowości.

Miejski trójgłos historii

Ostateczna odpowiedź na pytanie o najstarsze miasto w Polsce zależy od punktu widzenia:

• Biskupin – najstarsze ślady miejskiego osadnictwa (VIII w. p.n.e.).
• Kalisz – najstarsza wzmianka pisana o polskim mieście (II w. n.e.).
• Złotoryja – pierwsze miasto z prawami miejskimi (przed 1211 r.).

Choć każde z nich reprezentuje inną rzeczywistość, wszystkie razem pozwalają omówić wczesnych grodów piastowskich, zręby państwowości i rozwój miast rzymskich oraz średniowiecznych.

Tam, gdzie zaczyna się opowieść

Najstarsze miasto w Polsce to nie tylko temat historyczny – to również opowieść o tożsamości, korzeniach i fascynującym dziedzictwie. Dziś, odwiedzając muzeum archeologiczne w Biskupinie, spacerując ulicami Kalisza czy odkrywając zabytki Złotoryi, można dotknąć dawnych czasów, w których miejscowe osady stawały się ośrodkami władzy i kultury.

Dla każdego, kto interesuje się historią Polski, to także przypomnienie, że miasta dopiero zaczynały, ale ich znaczenie było ogromne. Każdy kamień, gród czy osada ma swoje miejsce w opowieści, która nadal trwa – w dalszym ciągu istnieje.

Mateusz Kujawski

Cześć! Nazywam się Mateusz Kujawski i tworzę dla Ciebie tego bloga. Jestem absolwentem kierunku Finanse, Rachunkowość i Ubezpieczenia na Uniwersytecie Warszawskim. Prywatnie szczęśliwy mąż i ojciec dwóch cudownych synów, a także pasjonat edukacji ekonomicznej. Swoją „edukacyjną misję” czynię poniekąd na łamach bloga forumppp.pl, który prowadzę hobbystycznie.